Bayan Değil Kadın!

Uzun zamandır aklıma takılan, “bayan tuvaletleri” levhasını görünce beni çıldırtan, toplu taşımada ise “pardon bayan!” ifadesiyle şaşkınlığa düştüğüm hitabet ikilemini tartışalım: hangi durumlarda ve hangi sebeple “bayan” yerine “kadın” kelimesini kullanmalıyız?

Öncelikle konuyla alakalı kelimelerin tanımları için Nişanyan Sözlük’e danışmak isterim. “Kadın” kelimesinin kökü Eski Türkçeye dayanır, kraliçe (Hakan’ın eşi ve kızı) anlamına gelir ve “Hatun” sözcüğünün varyantıdır. Bu kelimenin karşı cins için kullanılan karşılığı “erkek”tir, Eski Türkçeden gelir, hayvan ve insanın eril cinsi anlamını taşımaktadır. Nihai anlamı ise tam, bütün, kamildir. Yani eşitliği sağlamak adına erkek kelimesini kullandığımız her yerde kadın kelimesini de kullanmamız gerekir. Örnek: erkek tuvaleti, kadın tuvaleti, vs.

Bay ve bayana gelecek olursak, “bay”ın Eski Türkçede zengin veya mal sahibi demek olduğunu, “bayan”ın ise dil devriminde üretilen, “bay”dan türetilen bir kelime olduğunu söyleyebiliriz. Bu ikisi birbirinin karşılığı olduğu için bay kullanmadığımız yerlerde bayan kelimesini de kullanmamalıyız. Sanılanın aksine bu kelimeler cinsiyet anlamı taşımaz, yalnızca hitap şekli olarak kullanılabilir. Tekrar ediyorum: bayan bir cinsiyet değildir.

Doğru ve Yanlış Kullanımları

Yanlış: “Bayanlar X’tir, erkekler Y’dir.” Bu örnekte bayan ve erkek birbirine karşıt olarak kullanıldığı için yanlış bir ifade söz konusudur. Doğrusu “Kadınlar X’tir, erkekler Y’dir.” olarak düzeltilebilir.

Yanlış: “Erkek bakar mısınız?” veya “Affedersiniz kadın!” Cinsiyet belirten erkek ve kadın ifadeleri birbirlerinin karşılığı olmalarına rağmen hitap şekli değillerdir. Bay-bayan ifadeleri hitap için daha uygundur fakat kibarlık açısından “hanımefendi”yi tercih edebilirsiniz.

Doğru: Erkek kullanılan yerde kadın, bay kullanılan yerde bayan demek. Emin olamadığınız durumlarda karşıt cinsiyet için hangi ismin kullanıldığına bakabilirsiniz: bay mı erkek mi?

Neden “kadın”dan çekiniyorlar ki?

“Kadın” kelimesinden kaçınan ve bunun yerine “bayan”ı yaygınca kullanan zihniyeti anlamak, bu kullanımın neden yanlış olduğunu anlamaya da yardımcı olacaktır. Kadın yerine bayan demeyi tercih eden bir kişi bunu kadından kaçınma amacıyla yapar. Kelimenin kirli olduğu algısına sahiptir. Günlük dilde kadından çekinerek kelimeyi ayıp saydığını ve cinsellikle özdeşleştirdiğini ima eder. Buna karşıt olarak “erkek” kelimesinden kaçınmaz çünkü o ayıp değildir.

Bayan ifadesine sığınan bir kişi karşısındaki kadını kategorize etmek zorunda hissetmiş ve kız-kadın ayrımından kaçınmak istemiştir. Karşısındakinin kadınlığından çekinmiş, bunu ayıplamıştır. Ne yazık ki oğlan-erkek ayrımı ile kız-kadın ayrımı toplumda eşdeğer tutulmamaktadır. Kadınlık ayrımında cinsel olgunlaşma belirtilirken, erkeklerde böyle bir ayrım mevcut değildir. Sırf bu eşitsizlik sebebiyle bile doğru kullanımının olduğu cümlelerde üstüne basa basa kadın diyebilmemiz gerekmektedir.

Günlük kullanımda hassasiyet

Dilbilimsel tercihlerimiz ideolojimizi yansıtır. Kelime seçimleri bilinçli yapılan tercihlerin bütünüdür. Bize hem bireysel hem de toplumsal bilinç hakkında bilgi verir. Bunları hesaba katacak olursak “bir kerecik iyi niyetle bayan demişim de nolmuş” gibi bir düşünceyi kabul edemeyiz. Her defasında doğru kullanımları düşünmemiz ve düzeltmemiz gerekir. Bireysel kullanımdaki niyet ve varsayımlar cinsiyetçi ifadeler için bahane olamaz. Eğer her kullanımda dikkat eder, çevremizi bilinçlendirirsek, cinsiyet ayrımcısı ifadelerden tamamen kurtulabiliriz. Eşitlikçi dil normlarını oluşturmak adına ufak adımlarla başlamamız gerekir.

Unutmamamız gereken bir diğer detay da tarihsel olarak bayan kelimesinin dilimize geçişidir. Tepeden inme biçimde dile yerleşen bu kelime kadınlar tarafından talep edilmemiş, erkek egemen bir zihniyetin ürünüdür (ikinci dalga feminizmin ürünü olan İngilizcedeki “Ms.” ifadesinin çıkışının aksine). 2000li yıllardan itibaren Türkiye’deki feminist hareketle birlikte bu ifadenin yanlış kullanımı kadınlar tarafından tepki almaya başlamıştır ve bu sebeple kelimenin kullanımında hassasiyet gösterilmelidir. Özetle, kendilerine nasıl hitap edileceğini ve edilmeyeceğini kadınların belirlemesi gerekir, bayan olmayan kadınların!