Türkiye’nin İlk Kadın Belediye Başkanı Kimdir?

Soldan sağa: Sadiye Ardahan, Müfide İlhan, Zekiye Midyat

Bugün 3 Nisan 2020. Bundan tam 90 yıl önce, Türkiye Cumhuriyeti’nde kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanıyan Belediyeler Kanunu kabul edildi. II. Meşrutiyet’ten bu yana eşitlik mücadelesi veren Osmanlı kadınları için geç kalmış ama bir o kadar da değerli bir kazanımdı. Bu topraklarda büyüyüp gelişen, Türkiye Cumhuriyeti’nden daha yaşlı olan, adına ”Osmanlı Kadın Hareketi” diye kitaplar yazılmış uzun soluklu tarihimizi son yıllarda daha fazla konuşmaya başladık. Hiçbir hakkı kolaylıkla elde etmediğimizi artık daha iyi biliyor ve anlatmaya çalışıyoruz. Neyse, bu farklı bir yazının konusu.

Bu yazıda ”Türkiye’nin ilk kadın belediye başkanı kimdir?” sorunsalına değinmek istiyorum aslında. Bugüne özel bir biyografi yazma hazırlığına girişmişken enteresan bir tabloyla karşı karşıya kaldım. Google’a ”Türkiye’nin ilk kadın belediye başkanı” yazdığım zaman 3 farklı isimle karşılaştım; Sadiye Ardahan, Müfide İlhan ve Zekiye Midyat.

Sadiye Ardahan, 1930 yılında Artvin’in Yusufeli ilçesi Kılıçkaya beldesinde belediye başkanı seçiliyor. Müfide İlhan, 1950 yılı yerel seçimlerinde Mersin belediye başkanı seçiliyor. 1956-60 yılları arasında Mardin’in Midyat ilçesinin ilk kadın belediye başkanı ise Zekiye Midyat oluyor. ”Sonuç belli, ne karışıklığı var?” diyebilirsiniz. Evet, tarihler açısından baktığımızda çok fazla bir soru işareti kalmıyor ve Sadiye Ardahan’ın ”ilk” olduğunu tespit edebiliyoruz.

Fakat bu karışıklık bende sadece bir tanesinin hayatını yazmaktansa, üçünün de hayatını yazma isteği doğurdu. Farklı isimlerin yanında ”ilk” yazısını görmek sanki bir şeylere sürekli baştan başlıyormuşuz gibi hissettirdi bana. ”Neden?” diyeceksiniz. Geçtiğimiz yıl gerçekleşen 31 Mart yerel seçimlerinde kaç kadın belediye başkanımız olduğunu biliyor musunuz? Söyledikten sonra ”keşke bilmeseydim” diyeceksiniz. 31 Mart yerel seçimlerinde 81 ilin sadece 4’ünde kadın belediye başkanı seçildi. Ülke genelindeki 8 bin 257 belediye başkan adayının sadece 652’si kadındı. Bu ne demek? Aradan yıllar geçse de; Safiye’lerin, Müfide’lerin ve Zekiye’lerin mücadelesini hâlâ devam ettirmeliyiz demek. O yüzden de, bu rol model kadınlarını daha yakından tanımalıyız demek.

Sadiye Ardahan (Türkiye’nin ilk kadın belediye başkanı)

Sadiye Ardahan

Doğum ve ölüm tarihi bilinmeyen Sadiye Hanım, İstanbul’da büyüdü. 1930 yılında çıkarılan Belediye Yasası ile kadınların belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını kazanması ile birlikte aynı yıl belediye seçimlerine aday oldu. Artvin’in Yusufeli ilçesi Kılıçkaya beldesinde belediye başkanı seçildi ve iki yıl görev yaptı.

Babası, Çıldır Kaymakamı Ersisli Arslan Bey’dir. Ardahanlı malül gazi Binbaşı Atabey ile evlenmiştir ve bu evlilikten oğlu Ali Babür Ata Ardahan dünyaya gelmiştir.

Müfide İlhan (Türkiye’nin ilk kadın il belediye başkanı)

Müfide İlhan
Kaynak: Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı

1911 yılında İstanbul’un Beykoz ilçesinde doğdu. Babası, Mareşal Fevzi Çakmak’ın, I. Dünya Savaşı sırasında Çanakkale Cephesi’nde şehit düşen kardeşi Mehmet Nafiz Çakmak, annesi Emine Hanım’dır. Amcası Fevzi Çakmak’ın himayesinde büyümüştür. İlkokulu Ankara’da amcasının çocuklarıyla birlikte okuduktan sonra öğrenimine İstanbul’da Kandilli Kız Lisesi’nde devam etti. Liseden mezun olduktan sonra 1927–1928 öğretim yılında İstanbul Öğretmen Okulu’ndan, ilkokul öğretmeni diplomasını aldı.

Meslek yaşamına İstanbul Moda İlkokulu’nda başladı. Mersin’in ilk Belediye Başkanı Galip İlhan’ın oğlu olan Doktor Faruk İlhan ile evlendi. Eşinin görev yerleri olan Erzurum, Doğu Beyazıt ve Kırklareli’nde öğretmenlik yaptı. Eşinin Ankara’ya tayin olmasından sonra Türk Eğitim Derneği Ankara Koleji’nde çalıştı.

1936–1937 yıllarında Almanya’ya giderek Almanca öğrendi ve Alman okullarında incelemelerde bulundu; Berlin’deki Pestalozzi-Frobel Haus Enstitüsü’nde Halk Eğitimi ve Çocuk Terbiyesi seminerlerine katıldı. Türkiye ve Afganistan Hükûmetleri arasında yapılan bir anlaşmaya göre, Kabil Tıp Fakültesi’nde görevlendirilmesi üzerine eşi ile birlikte Kâbil’e gitti, gönüllü olarak Türkiye sefaretinin desteği ile Türk çocuklarının eğitimi ile uğraştı, burada Türk okulu açılması için çaba gösterdi.

1945 yılında Türkiye’ye dönünce Çocuk Esirgeme Kurumu’nun Gündüz Bakımevi’nde idarecilik yaptı. 1946 yılında eşi ile birlikte Mersin’e yerleşti ve Mersin’de aktif siyasete başladı. 1950 yerel seçimlerinde Demokrat Parti’den aday olarak Belediye Başkanı seçildi. Siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle Aralık 1951’de görevinden ve partisinden ayrıldı.

Demokrat Parti’den ayrılmasının ardından Mersin’de kendisi gibi düşünen arkadaşlarıyla birlikte “Müstakilleri Destekleme Cemiyeti” adlı bir demek kurdu ve bir süre “Mücadele” adlı bir dergi çıkardı. Eşinin İzmit’e atanması üzerine İzmit’e gitti ve orada Türk Kadınlar Birliği’nin şubesini kurdu. 1958 yılında Kızılay’ın ilk yardım öğretmenliği kurslarında sertifika alarak bir süre Kızılay bünyesinde ülkenin çeşitli yerlerinde vatandaşlara ilk yardım öğretmenliği yaptı. Yedi çocuk annesi Müfide Hanım, 1966 yılında Türk Anneler Derneği tarafından “Yılın Annesi” seçildi.

Eşini 1967 yılında yitiren İlhan, bu kaybın ardından Almanya’da okumakta olan en küçük kızının yanına gitti ve 1968-1981 arasında bu ülkede yaşadı. Alman Hükûmeti’nin Türk çocuklarını Alman okullarına hazırlama programı kapsamında öğretmen olarak görev yaptı.

2 Şubat 1996 tarihinde yaşadığı Bodrum’da çocuklarının yanında kalp krizi sonucu öldü ve orada toprağa verildi. Müfide İlhan Özel Arşivi Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’ndadır. Mersin’de bir mahalleye ve bir ilköğretim okuluna Müfide İlhan’ın adı verilmiş olup, Mersin Büyükşehir Belediyesi tarafından da heykeli dikilmiştir.

Zekiye Midyat (Midyat’ın ilk kadın belediye başkanı)

Zekiye Midyat (Xate Hanım)

1957 yılında Mardin’in Midyat ilçesinde belediye başkanı olan Nuri Midyat’ın hayatını kaybetmesinin ardından eşi Zekiye Midyat (Xate) meclis kararıyla belediye başkanı seçilmiş ve bir süre belediye başkanlığı görevini yürütmüştür. Midyatlıların büyük bir bölümü, Xate hanımı hâlâ Türkiye’nin ilk kadın belediye başkanı olarak hatırlamaktadır.

2013 yapımı Türk komedi filmi ”Hükümet Kadın” ile birlikte Zekiye Midyat’ın belediye başkanlığı dönemi beyazperdeye taşınmıştır. Filmin konusu kısaca şu şekilde özetlenmektedir; Midyat’ta yaşayan, 8 çocuk annesi Xate okuma yazması olmayan bir kadındır. Kocası Midyat Belediye Başkanıdır. Bir gün, hiç beklenmedik biçimde Midyat’ın Belediye Başkanı olur. Kısa zamanda ‘Hökümet’ gibi kadın olduğunu kanıtlayan Xate, her türlü problemi çözmenin yolunu bulur.

Demet Akbağ, ”Hükümet Kadın” filminde Zekiye Midyat rolünde

Keşke bu 3 kadın hakkında daha fazla bilgimiz olabilseydi.. 2020 yılında dahi erkek egemen şekilde varlığı sürdüren siyaset ortamında kim bilir o yıllarda neler yaşanıyordu? Keşke onların ağzından dinleyebilseydik.. Yoksa bugüne göre daha mı iyiydi? 31 Mart yerel seçimlerinde karşımıza çıkan eşitsizlik ötesi tablo bu soruyu oldukça anlamlı kılıyor aslında. Zaman geçtikçe bazı şeylerin kendiliğinden ileriye gideceğini düşünenler yanılmaya devam ediyor.

Bazı mücadelelerde ilk olmaktan çok, kaç kişi olduğunuz önemlidir. Eşitlik mücadelesi de tam olarak böyle bir mücadeledir. İlkler güç verir ama sonucu kaç kişi olduğunuz belirler. 3 Nisan 1930 yılından itibaren çıkarılan bir dizi yasa ile önce belediye seçimlerine katılma, muhtar olma ve ihtiyar meclislerine seçilme hakkı kazanan kadınlar, 5 Aralık 1934’te TBMM’de seçme ve seçilme haklarını kazandılar. Fakat güncel rakamlar gösteriyor ki; daha gidilecek çok yol, bir araya gelmesi gereken çok fazla omuz var.

Kaynak: Bianet, Midyat Belediyesi, NTV, Duvar Gazetesi, Biyografi.net, Artvinpost.com, Wikipedia, Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı, Sözcü